Buna bənzər hadisələrin təkrarlanmasının səbəbləri nələrdir? Bu cür xəbərlərin mediada geniş yayılması oxşar olayların yenidən yaşanmasına səbəb ola bilərmi?
Sosial və Mediya Təsiri
Psixoloq Nizami Orucov, bu cür hadisələri yalnız "medianın fəsadı" olaraq dəyərləndirməyin doğru olmadığını bildirir. Ona görə də, bu tip olayların yaranmasında bir neçə amil paralel şəkildə rol oynayır. Yeniyetməlik dövründə baş verən emosional həssaslıqlar, ailə və məktəb mühitindəki boşluqlar, həmyaşıdların təsiri və xəyal qırıqlığı yaradan informasiya mühiti, xüsusilə də media ilə sosial şəbəkələr, bu amillərin arasında yer alır. Media bəzən müəyyən davranış modellərini görünən, bununla yanaşı "təkrar oluna bilən" bir hala gətirir. Psixologiyada bu hal "Verter effekti" adı ilə tanınır. Belə bir təsir təkcə intihar xəbərləri ilə məhdudlaşmır - aqressiv və ya təhdid xarakterli davranışlar da bəzən təqlid edilir. Lakin burada vacib olan, medianın səbəb deyil, daha çox bir "sürətləndirici" və ya "model göstərən" rolunu oynadığını başa düşməkdir. Əsas problemi isə uşaqların daxili vəziyyəti və mühiti meydana gətirir.
Uşaqların Emosional Reaksiyaları
Psixoloq Orucov, əgər uşaqlarda emosional gərginlik, diqqət ehtiyacı, aqressiya və ya anlaşılmama hissi varsa, mediada gördükləri davranışın onlara öz hisslərini ifadə etmənin bir yolu kimi qavranıla biləcəyini vurğulayır. Uşaqlara bu cür xəbərlərin çatdırılması məsələsində baş verə biləcək ən böyük risklərdən biri, panikaya səbəb olmaq və ya məsələləri həddindən artıq dramatizasiya etməkdir. Ailə və məktəblər, bu mövzuda doğru bir yanaşma sərgiləməlidir. İlk olaraq məlumatları gizlətmək yox, yaşa uyğun və anlaşıqlı bir şəkildə izah etmək vacibdir. Uşaqlara "bu tür hadisələr baş verə bilər, amma bu, normal və qəbul edilə bilən bir davranış deyil" mesajı verilməlidir.
Davranışın Nəticələrinin İzahı
İkinci önəmli məsələ isə baş verən davranışların nəticələrinin vurğulanmasıdır. Yalnız hadisənin özünü deyil, onun hüquqi və sosial nəticələrini də izah etmək, uşaqların səbəb-nəticə əlaqələrini düzgün qurmalarına kömək edir. Bu cür izahlar, uşağın düşüncə tərzini formalaşdıraraq, davranışlarının nəticələrini anlamalarına kömək edir. Üçüncü nöqtə isə uşağın emosiyalarını diqqətlə dinləməkdir. "Bu xəbəri eşidəndə nə hiss etdiniz?" sualı son dərəcə əhəmiyyətlidir, çünki bəzi uşaqlar qorxu hiss edə bilər, bəziləri maraq və ya hətta yanlış bir qəhrəmanlıq hissi gələ bilər. Bu emosional reaksiyalar zamanında yönləndirilməlidir, çünki bir çox uşağın deyişən hissləri stress və narahatlıq yaradabilir.
Məktəb Mühitinin Rolu
Məktəb mühiti də açıq müzakirələr, psixoloq dəstəyi və təhlükəsizlik hissinin artırılması baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Şagirdlər, özlərini təhlükədə hiss etmək əvəzinə, güvənli bir mühitdə olmaları lazım olduğunu bilmək vacibdir. Bu, onların sosial və emosional inkişafını dəstəkləyən bir amil kimi çıxış edir. Şagirdlərin bu cür problemlərlə baş etmələri üçün məktəb, psixoloqların dəstəyi ilə təşkilata bağlı açıq müzakirələrin olmasına şərait yaratmalıdır. Bu müzakirələrdə, uşaqların hissləri açıq şəkildə paylaşması və bu cür halları aradan qaldırmağa yönümlü müdaxilələrin olması, problemin ötürülməsində müsbət təsir göstərə bilər.
Verter Effektinin Tarixi
Qeyd edək ki, “Verter effekti” termini ilk dəfə alman yazar Johan Wolfgang Goethe'nin “Gənc Verterin İztirabları” adlı əsəri ilə əlaqələndirilir. Bu əsərdə Verter adlı şəxsiyyət intihar edərək hekayəsini tamamlayır. Bu əsərin təsiri o qədər güclü olur ki, Avropa ərzində intihar epidemiyasına səbəb olur. Verter’in intiharı, insanların ruh halını və davranışlarını təsir edərək, cəmiyyətin bir qisminin eyni davranışları təkrarlamasına şərayit yaradır. Bu hadisə, medianın və ədəbiyyatın insan psixologiyası üzərindəki gücünü nümayiş etdirir.
