TBMM’nin kapatıldığı, Anayasa’nın askıya alındığı 12 Eylül darbesinde 650 bin kişi gözaltına alındı, 50 kişi idam edildi. 12 eylül askeri darbesi, Türk demokrasinin en karanlık günü olarak tarihe geçti. 46 yıl geçse de acılar hala taze.Türkiye’nin demokrasi tarihindeki en karanlık dönemlerden biri olan 12 Eylül 1980 askeri darbesinin üzerinden 46 yıl geçti.
Darbe; idamlar, işkenceler, siyasi yasaklar, kapatılan kurumlar ve yüz binlerce kişinin yargılandığı davalarla toplumsal hafızadaki yerini koruyor.Türkiye, 12 Eylül 1980 sabahı TRT Radyosu’nda İstiklal Marşı’nın ardından çalınan Harbiye Marşı ile darbeyi öğrendi.
Dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren imzasını taşıyan Milli Güvenlik Konseyi’nin bir numaralı bildirisi okunarak ordunun yönetime el koyduğu açıklandı.DARBEYE GİDEN SÜREÇDarbe öncesinde Türkiye ağır bir siyasi ve ekonomik kriz yaşıyordu.
Hükûmet krizleri sürerken sağ ve sol gruplar arasındaki çatışmalarda binlerce kişi hayatını kaybetti.
Cumhuriyet Savcısı Doğan Öz, Gazeteci Abdi İpekçi ve eski Başbakan Nihat Erim suikast sonucu öldürülen isimler arasında yer aldı.Askeri yönetim, ülkedeki şiddet olaylarını ve siyasi istikrarsızlığı darbeye gerekçe gösterdi.
Ancak darbe sonrasında uygulanan baskılar, toplumun hemen her kesimini hedef aldı.MECLİS KAPATILDI, ANAYASA ASKIYA ALINDIGenelkurmay Başkanı Kenan Evren’in başkanlığındaki Milli Güvenlik Konseyi, ülke yönetimini devraldı.
Konseyde Kara Kuvvetleri Komutanı Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Sedat Celasun yer aldı.TBMM kapatıldı ve Anayasa askıya alındı.
Hükûmet görevden uzaklaştırıldı, siyasi partilerin faaliyetleri durduruldu.
Sendikalar ve meslek kuruluşları kapatıldı ya da denetim altına alındı.
Türk Hava Kurumu, Çocuk Esirgeme Kurumu ve Kızılay dışındaki derneklerin faaliyetleri durduruldu.Dönemin CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit ile Adalet Partisi Genel Başkanı Süleyman Demirel Hamzaköy’e gönderildi.
Milli Selamet Partisi Genel Başkanı Necmettin Erbakan ve MHP Genel Başkanı Alparslan Türkeş ise Uzunada’da tutuldu.
Siyasi liderlere daha sonra siyaset yasağı getirildi.650 BİN KİŞİ GÖZALTINA ALINDIDarbe döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 1 milyon 683 bin kişi fişlendi.
Açılan 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı.
Yaklaşık 100 bin kişi hakkında “örgüt üyesi olmak” suçlamasıyla işlem yapıldı.Yedi binden fazla kişi hakkında idam cezası istendi. 517 kişiye ölüm cezası verildi, 50 kişinin idam kararı infaz edildi.Dönemin ağır bilançosuna ilişkin kayıtlara göre 171 kişi işkence sonucu hayatını kaybetti.
Binlerce işkence iddiasına rağmen bu suçlamalarla yargılanan güvenlik görevlilerinin sayısı 544’te kaldı.Yaklaşık 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı, 388 bin kişiye pasaport verilmedi.
Otuz bin kişi “sakıncalı” olduğu gerekçesiyle işinden uzaklaştırıldı.
Binlerce kişi bölge dışına sürüldü, yaklaşık 30 bin kişi siyasi sığınmacı olarak yurt dışına çıkmak zorunda kaldı.İLK İDAMLAR 9 EKİM’DE YAPILDIDarbe sonrasındaki ilk idamlar 9 Ekim 1980’de gerçekleştirildi.
Sol görüşlü Necdet Adalı ile ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu aynı gün idam edildi.Darbe döneminin simge isimlerinden biri de Erdal Eren oldu.
Bir askeri inzibat erini öldürmekle suçlanan Eren’in idam kararı Yargıtay tarafından iki kez bozuldu.
Buna rağmen Milli Güvenlik Konseyi kararı onayladı.
Yaşı büyütülen Eren, 13 Aralık 1980’de Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde idam edildi.Kenan Evren’in idamları savunurken kullandığı “Asmayalım da besleyelim mi?” ve “Bir sağdan, bir soldan astık” sözleri dönemin acımasızlığı ve karanlığını anlatan sözler olarak hafızalara kazındı.
BASIN, EĞİTİM VE KÜLTÜR HAYATI HEDEF ALINDIDarbe yönetimi basın, eğitim ve kültür alanlarında da ağır baskılar uyguladı.
Yaklaşık 4 bin öğretmen ile yüzlerce üniversite çalışanının görevine son verildi.Yüzlerce yayın ve film yasaklandı, 39 ton gazete, dergi ve kitap yakılarak imha edildi.
Gazetelerin yayın yapamadığı süre toplam 300 güne ulaştı.Cezaevindeki gazetecilere toplam 3 bin yılı aşan hapis cezası verildi.
Gazeteciler hakkında yaklaşık 4 bin yıl hapis cezası istendi.
Yüzlerce gazeteci saldırıya uğradı, üç gazeteci silahlı saldırılarda öldürüldü.12 Eylül darbesi, aradan geçen 46 yıla rağmen idamlar, işkenceler, yasaklar ve sonuçsuz kalan yargılama süreciyle Türkiye’nin en ağır demokrasi kırılmalarından biri olarak hatırlanıyor.
