Ortadoğu’nun 20. yüzyıldaki siyasi tarihinde etkili olan Baas ideolojisinin kurucularından Mişel Eflak, Arap milliyetçiliği ile sosyalizmi bir araya getiren fikirleriyle tanındı. Suriye’de ortaya çıkan Baas hareketi, sonraki yıllarda Irak ve Suriye’de iktidara ulaşırken Eflak, kurduğu hareketin yönetiminden zamanla uzaklaştırıldı.
Mişel Eflak kimdir?
Mişel Eflak, 1910 yılında Şam’da, ticaretle uğraşan Ortodoks Hristiyan bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Ortaöğrenimini Suriye’deki Fransız okullarında tamamladıktan sonra 1929-1932 yılları arasında Paris’teki Sorbonne Üniversitesinde felsefe eğitimi aldı.
Fransa’da bulunduğu dönemde filozof Henri Bergson’un düşüncelerinden etkilenen Eflak, Marksizm ve sosyalizmle de ilgilendi. Baas hareketini birlikte kuracağı Selahaddin Bitar ile de bu yıllarda tanıştı. Suriye’ye döndükten sonra bir süre okullarda tarih öğretmenliği yaptı.
Baas hareketi nasıl kuruldu?
Fransız manda yönetiminin siyasi parti kurulmasına izin vermemesi üzerine Mişel Eflak ve Selahaddin Bitar, 1940 yılında Arap İhya Hareketi’ni kurdu. Hareketin adı 1942’de Arap Baas Hareketi olarak değiştirildi.
“Yeniden doğuş” veya “diriliş” anlamına gelen Baas, parçalanmış Arap ülkelerini ortak bir siyasi çatı altında birleştirmeyi amaçlıyordu. Hareket; Arap birliği, bağımsızlık ve sosyal adalet düşüncelerini temel alıyordu.
Gözden Kaçmasın
1947 yılında düzenlenen ilk kongrenin ardından hareket siyasi partiye dönüştü. Eflak partinin manevi lideri ve başlıca ideoloğu olurken Selahaddin Bitar genel sekreter seçildi. Partinin yayın organı El Baas gazetesi ise 1948 yılında yayımlanmaya başladı.
Siyasi hayata girişi
Eflak, Arap ordularının yenilgisiyle sonuçlanan 1948 Arap-İsrail Savaşı’nın ardından Suriye hükümetini sert biçimde eleştirdi. Düzenlediği protestolar nedeniyle bir süre tutuklu kaldı.
1949 yılında kurulan hükümette eğitim bakanı olarak görevlendirildi ancak bu görevde yalnızca birkaç ay kaldı. Edip Çiçekli’nin 1951’de iktidarı ele geçirerek siyasi faaliyetleri yasaklamasının ardından Selahaddin Bitar ile Lübnan’a kaçtı.
1953 yılında Baas hareketi, Ekrem Havrani’nin Arap Sosyalist Partisi ile birleşti. Böylece Arap Sosyalist Baas Partisi kuruldu. Parti, 1954’te Suriye’de yapılan seçimlerde parlamentoya 22 milletvekili göndermeyi başardı.
Birleşik Arap Cumhuriyeti dönemi
Mişel Eflak ve Mısır lideri Cemal Abdünnasır, Arap ülkelerinin tek bir siyasi yapı altında birleşmesini savunuyordu. Bu düşüncenin sonucunda Mısır ve Suriye, 1958 yılında Birleşik Arap Cumhuriyeti’ni kurdu.
Ancak siyasi partilerin kapatılması, Suriye’nin Kahire merkezli yönetilmesi ve Baas mensuplarına yeterince görev verilmemesi rahatsızlığa yol açtı. Birlik, 1961 yılında Suriyeli subayların gerçekleştirdiği darbeyle sona erdi.
Baas Partisi neden ikiye ayrıldı?
Baasçı subaylar 1963 yılında Suriye’de iktidarı ele geçirdi. Bu tarihten itibaren parti içerisinde askerlerin etkisi giderek arttı ve sivil siyasetçilerle askerî kanat arasında ciddi görüş ayrılıkları ortaya çıktı.
1966’da Salah Cedid ve Hafız Esed’in öncülüğündeki askerî kanat yeni bir darbe gerçekleştirdi. Eflak ve destekçileri gözaltına alındı. Eflak, ordudaki bağlantılarının yardımıyla önce Beyrut’a, ardından Brezilya’ya kaçtı.
Darbe sonrasında Baas hareketi, Suriye ve Irak merkezli iki rakip kola ayrıldı. Suriye yönetimi Eflak’ı hareketten tasfiye ederken Irak Baasçıları onu partinin kurucu lideri olarak kabul etmeyi sürdürdü.
Mişel Eflak ve Saddam Hüseyin ilişkisi
Irak Baas Partisi, 1968 yılında Beyrut’ta düzenlediği kongrede Mişel Eflak’ı genel sekreter seçti. Eflak daha sonra Bağdat’a taşındı.
Irak’ta sembolik bir konuma sahip olan Eflak, Saddam Hüseyin döneminde saygı gören bir kurucu lider olarak sunuldu. Ancak devlet yönetiminde doğrudan söz sahibi değildi. Hayatının son dönemini ağırlıklı olarak kitap ve siyasi metinler yazarak geçirdi.
Mişel Eflak ne zaman öldü?
Mişel Eflak, kalp ameliyatı olmak üzere gittiği Paris’te 23 Haziran 1989 tarihinde, 79 yaşında hayatını kaybetti. Cenazesi Bağdat’a götürülerek Saddam Hüseyin tarafından yaptırılan anıt mezara defnedildi.
Saddam Hüseyin, Eflak’ın hayatının son döneminde Müslüman olduğunu ve “Ahmed” adını aldığını öne sürdü. Ancak bu iddianın doğruluğu kesin olarak kanıtlanmadı.
Mişel Eflak’ın siyasi mirası
Mişel Eflak’ın savunduğu Baas düşüncesi, başlangıçta sömürgeciliğe karşı Arap birliği, bağımsızlık ve sosyal adalet vadeden bir hareket olarak ortaya çıktı. Ancak Baas Partisinin Irak ve Suriye’de iktidara gelmesinin ardından ideoloji, askerî yönetimler ve otoriter devlet yapılarıyla özdeşleşti.
Eflak’ın fikirleri bir dönem geniş bir coğrafyayı etkilerken kurduğu hareket, zaman içinde birbirine rakip Irak ve Suriye kollarına ayrıldı. Böylece Eflak, hem Ortadoğu’nun en etkili siyasi ideolojilerinden birinin kurucusu hem de bu ideolojiyi uygulayan yönetimler tarafından büyük ölçüde etkisizleştirilen bir düşünür olarak tarihe geçti.
