Kafkasya, Rusya ve diğer Sovyet cumhuriyetlerinden gelenler, beraberlerinde getirdikleri ürünleri Rize'nin farklı noktalarında satmaya başladı. İlk olarak Devlet Hastanesi bölgesinde kurulan pazar, ardından Ekrem Orhon Mahallesi'ne taşındı. Rus Pazarı son olarak Çarşı Mahallesi sahilinde kuruldu. Pazarda başta oyuncak, fotoğraf makinesi ve hediyelik eşya olmak üzere pek çok ürün satılıyordu.
1988'de başlayan hareketlilik kısa sürede büyüdü
Sarp Sınır Kapısı'nın açılmasıyla bölgeye gelenlerin sayısı birkaç yıl içinde hızla arttı. Kayıtlara göre sınır kapısından giriş yapanların sayısı şöyle değişti:
- 1988: 356 kişi
- 1989: 11 bin 18 kişi
- 1990: Yaklaşık 143 bin kişi
- 1991: 532 bin kişi
- 1992: 818 bin kişi
TBMM'de 1992'de yapılan görüşmelerde, Sarp üzerinden gelenlerin başlangıçta turistik amaçla hareket ettiği, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından ise bu hareketliliğin ticari bir niteliğe büründüğü vurgulandı. Böylece "bavul ticareti" olarak adlandırılan yeni bir ticaret biçimi ortaya çıktı.
Rize sokakları ticaret alanına dönüştü
Bavul tüccarlarının getirdikleri ürünleri doğrudan kentte satmaya başlamasıyla Rize'nin farklı noktalarında pazarlar kuruldu. Ürünler kalite bakımından çok yüksek olmasa da piyasa fiyatlarının altında satıldığı için pazarlar büyük ilgi gördü.
Pazarların müşterileri yalnızca Rize merkezden değildi. İlçelerden ve köylerden gelenlerin yanı sıra Doğu ve Güneydoğu Anadolu'dan da alışveriş için Rize'ye gelenler vardı. Bu durum Rize'nin ticari etki alanını da genişletti.
Otel ve lokanta sayısı arttı
Bu dönemde Rize'de yalnızca pazar esnafı değil, hizmet sektörü de canlandı. Sarp'tan gelenlerin yarattığı hareketlilikle kentte çok sayıda otel ve lokanta açıldı, deri konfeksiyon sektöründe de önemli bir artış yaşandı.
Ancak ilk dönem bavul tüccarlarının temel amacı, ülkelerine mümkün olduğunca fazla dövizle dönmekti. 1992-1993 dönemindeki saha araştırmaları, bazı tüccarların yiyeceklerini yanlarında getirdiğini, araçlarında ya da otobüslerde konakladığını, buna rağmen özellikle kış aylarında küçük otel ve lokantaları kullandığını ortaya koyuyor.
"Rus Pazarı" aslında yalnızca Ruslardan oluşmuyordu
Dönemin yaygın adı "Rus Pazarı" olsa da pazardaki satıcıların tamamı Rus değildi. Araştırmalara göre eski Sovyetler Birliği'nin farklı bölgelerinden gelen Gürcü, Azeri, Kırgız, Türkmen ve diğer topluluklardan kişiler de bu ticaretin parçasıydı. "Rus Pazarı" adı, zamanla bu geniş coğrafyadan gelen tüm bavul tüccarlarını ifade eden genel bir isme dönüştü.
Bavul ticareti neden geriledi?
Bavul ticaretinin gerilemesinde eski Sovyet cumhuriyetlerindeki ekonomik ve hukuki değişiklikler ile Türkiye'deki ticaret koşullarının değişmesi etkili oldu. Akademik çalışmalara göre, Türkiye'de bavul ticaretinin en önemli merkezlerinden biri olan İstanbul Laleli'de de 1998 Rusya ekonomik krizinin ardından ciddi bir düşüş yaşandı. Bu değişim Rize'deki pazarların niteliğini de dönüştürdü.
Rus Pazarı, 2006'da artık "Çin Pazarı"ydı
Bavul ticaretinin yoğun olduğu dönemde "Rus Pazarı" olarak şekillenen satış yerleri, zamanla "Çin Pazarı"na dönüştü. Rusya'dan gelen ucuz ürünlerin yerini Çin malları aldı, pazardaki yoğunluk da ilk yıllara göre ciddi biçimde azaldı. Yine de piyasada bulunmayan bazı yedek parçalar ve pratik ürünler nedeniyle pazara sınırlı bir ilgi sürüyordu.
2006'ya gelindiğinde "Rus Pazarı" ismi yaşamaya devam etse de pazarı ortaya çıkaran bavul ticareti büyük ölçüde sona ermişti.
Son perde: Sahildeki Rus Pazarı kaldırıldı
Rus Pazarı'nın Rize merkezdeki son dönemine ilişkin en önemli kayıt, dönemin Belediye Başkanı Halil Bakırcı'nın 12 Temmuz 2008'de yaptığı açıklama. Görevdeki dördüncü yılını değerlendiren Bakırcı, sahildeki Rus Pazarı'nı ve derme çatma pazar yerlerini kaldırdıklarını açıkladı.
20 yıllık Rus Pazarı kronolojisi
- 1988: Sarp Sınır Kapısı açıldı, bavul ticaretinin temelleri atıldı.
- 1989-1990: Sovyet coğrafyasından gelenlerin sayısı hızla arttı, Rize'de bavul ticareti yaygınlaştı.
- 1991-1993: Hareketliliğin en yoğun dönemi yaşandı. Rize'de Rus Pazarı olarak anılan satış alanları oluştu, esnaf, otel ve lokantalar canlandı.
- 1990'ların ortası: Bavul ticaretindeki yoğunluk gerilemeye başladı.
- 1998 sonrası: Rusya'daki ekonomik kriz ve değişen ticaret koşullarıyla bavul ticareti daha da zayıfladı.
- 2005: Kasım ayında Rus Pazarı'nın yıkımına başlandı.
- 2006: Rus Pazarı eski özelliğini kaybetti, ağırlıklı olarak Çin malları satılmaya başlandı.
- 2008: Belediye Başkanı Halil Bakırcı döneminde sahildeki Rus Pazarı ve pazar yerleri kaldırıldı.
