Osmanlı Döneminde Rize’de Askerlik
Osmanlı Devleti’nde askerlik sistemi dönemlere göre değişiklik göstermiştir. Rize’nin de içinde bulunduğu Karadeniz bölgesinde asker temini şu yöntemlerle yapılmıştır:
1. Tımarlı Sipahi Sistemi
Osmanlı’nın klasik döneminde asker ihtiyacı, tımar sistemi üzerinden karşılanıyordu. Devlet, toprak gelirlerini sipahilere veriyor; karşılığında sipahiler savaşa asker getiriyordu. Rize kırsalında yaşayan halk doğrudan yeniçeri ocağına alınmaz, daha çok yerel askeri yükümlülükler kapsamında görev yapardı.
2. Yeniçeri Ocağı ve Devşirme
Karadeniz bölgesinde devşirme uygulaması sınırlı olsa da, zaman zaman bölgeden gençler İstanbul’a götürülerek askeri eğitime alınmıştır. Ancak Rize’nin dağlık yapısı nedeniyle bu uygulama diğer bölgelere kıyasla daha az görülmüştür.
3. Nizamiye ve Redif Sistemi
19. yüzyılda Osmanlı ordusunda modernleşme başladı. 1846 sonrası kurulan Nizamiye (düzenli ordu) ve Redif (yedek birlik) sistemleriyle Rize’deki erkek nüfus da belirli yaşlarda askere alınmaya başlandı. Bu dönemde askerlik süresi uzun yıllar sürebiliyordu.
Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Rize’de Askerlik
1927 tarihli Askerlik Kanunu ile Türkiye genelinde zorunlu askerlik sistemi netleştirildi. Rize’de de 20 yaşını dolduran erkekler askerlik yoklamasına tabi tutuldu.
Askerlik süresi ilk yıllarda 3 yıla kadar çıkabiliyordu.
Ulaşım imkanları kısıtlı olduğu için asker sevkleri bazen günler süren yolculuklarla gerçekleşiyordu.
Rize’den özellikle Doğu ve Güneydoğu’daki birliklere asker gönderildi.
Karadeniz insanının disiplinli ve dayanıklı yapısı nedeniyle askerlik, bölgede bir gurur kaynağı olarak görülmüştür.
Rize’de Asker Uğurlama ve Sosyal Gelenekler
Rize’de eski askerlik sistemi sadece hukuki bir zorunluluk değil, aynı zamanda güçlü bir toplumsal ritüeldi.
Askere giden gençler için mevlit okutulurdu.
Köy meydanlarında toplu uğurlamalar yapılırdı.
Aileler askerlik süresince mektupla haberleşirdi.
Asker dönüşü “tezkereli” olmak önemli bir statü sayılırdı.
Özellikle 1950–1980 yılları arasında askerlik, erkekliğe geçişin önemli bir aşaması olarak kabul edilmiştir.
Rize’de Askerlik Süresi ve Değişimler
Türkiye genelinde askerlik süresi zamanla kısalmıştır:
1940’lı yıllarda II. Dünya Savaşı etkisiyle askerlik süreleri uzatıldı.
1960–1990 arasında ortalama 18–24 ay sürdü.
2000’li yıllarda kademeli olarak düşürüldü.
Günümüzde bedelli askerlik ve kısa dönem uygulamaları bulunmaktadır.
Bu değişimler Rize’deki asker adaylarını da doğrudan etkilemiştir.
