Osmanlı Döneminde Rize Mahkeme Kayıtları
Osmanlı döneminde şehirlerde görülen davalar, kadı mahkemelerinde kayda geçirilirdi. Bu defterlere şer’iye sicilleri adı verilir. Rize ve çevresine ait siciller, bölgenin 17., 18. ve 19. yüzyıllardaki toplumsal yapısını anlamak açısından önemli bir kaynak niteliğinde.
Mahkeme kayıtlarında en sık karşılaşılan dava türleri şunlar:
1. Miras ve Aile Hukuku Davaları
Rize’de eski mahkeme kayıtlarında en fazla yer tutan konuların başında miras paylaşımı geliyor. Özellikle çok çocuklu ailelerde tereke (miras) taksimi detaylı biçimde kaydedilmiş. Kadınların miras hakkına ilişkin davalar da dikkat çekiyor.
2. Arazi ve Sınır Anlaşmazlıkları
Tarım ve yaylacılığın yaygın olduğu Rize’de, arazi sınırı ve mülkiyet davaları sıkça görülüyor. Özellikle köyler arasında mera ve yayla kullanımı konusunda anlaşmazlıklar mahkeme kayıtlarına yansımış durumda.
3. Ticari Uyuşmazlıklar
Liman ticareti ve bölgesel alışveriş ağının etkisiyle borç-alacak davaları da öne çıkıyor. Rize’nin sahil hattındaki yerleşimlerinde ticari hareketlilik nedeniyle sözleşme ihtilaflarına rastlanıyor.
İlçelere Göre Öne Çıkan Hukuki Konular
Çayeli
Çayeli ve çevresinde, özellikle tarım arazileri ve bahçe sınırlarına ilişkin davalar dikkat çekiyor. Çay tarımının yaygınlaşmasından önceki dönemde mısır ve diğer ürünler üzerinden anlaşmazlıklar kayıt altına alınmış.
Pazar
Pazar ilçesinde liman ticareti nedeniyle borç ve kefalet davaları öne çıkıyor. Ayrıca gemicilik faaliyetleriyle bağlantılı hukuki ihtilaflara da rastlanıyor.
Çamlıhemşin
Yayla kültürünün yoğun olduğu Çamlıhemşin’de mera kullanımı ve hayvancılıkla ilgili anlaşmazlıklar mahkeme kayıtlarında geniş yer tutuyor.
Suç Kayıtları ve Asayiş Olayları
Eski mahkeme kayıtlarında sadece sivil davalar değil, asayiş olayları da bulunuyor. Kavga, yaralama, hırsızlık ve zaman zaman kaçakçılık gibi suçlara dair tutanaklar, dönemin toplumsal yapısına dair ipuçları veriyor. Özellikle sahil hattında kaçak ticarete yönelik davalar dikkat çekici.
Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Rize Mahkemeleri
1923 sonrası dönemde Rize’de adli yapı modernleşmeye başladı. Eski kadı mahkemelerinin yerini yeni adliye teşkilatı aldı. Bu dönemde nüfus mübadelesi, tapu işlemleri ve yeni mülkiyet düzenlemeleri nedeniyle tapu ve mülkiyet davalarında artış görüldü.
Rize Mahkeme Kayıtları Neden Önemli?
Rize’de eski mahkeme kayıtları, yalnızca hukuki belgeler değil; aynı zamanda şehrin sosyolojik ve ekonomik tarihini belgeleyen arşivlerdir. Aile yapısı, ticari hayat, tarım faaliyetleri ve toplumsal ilişkiler bu kayıtlarda ayrıntılı biçimde yer alır.
Araştırmacılar için olduğu kadar yerel tarih meraklıları için de bu belgeler, Rize’nin geçmişine açılan önemli bir kapı niteliğindedir.
