Rize’de Osmanlı tapu kayıtları, bölgenin demografik yapısından ekonomik faaliyetlerine, yayla kullanımından tarımsal üretime kadar birçok önemli bilgiyi ortaya koyuyor. Özellikle 15. ve 16. yüzyıla ait tahrir defterleri, Rize ve çevresinin Osmanlı idari sistemi içindeki yerini ayrıntılı biçimde belgeliyor. Bu kayıtlar, Rize’nin sadece kıyı yerleşimlerinden ibaret olmadığını; köyleri, mezraları ve yaylalarıyla birlikte örgütlü bir yerleşim düzenine sahip olduğunu gösteriyor.
Osmanlı Tahrir Defterleri Nedir?
Osmanlı İmparatorluğu döneminde hazırlanan tahrir defterleri, vergiye tabi nüfusun ve taşınmazların kaydedildiği resmî tapu ve sayım belgeleridir. Bu defterlerde köy isimleri, hane sayıları, üretim kalemleri ve ödenen vergiler ayrıntılı şekilde yer alır. Rize’ye dair ilk kapsamlı kayıtlar 1486 ve 1515 tarihli defterlerde görülmektedir.
Rize’nin Nüfus Yapısı
Osmanlı tapu kayıtlarına göre 15. yüzyıl sonlarında Rize’de nüfus büyük ölçüde kırsal alanlarda yaşıyordu. Kıyı kesimlerinde küçük yerleşimler bulunurken, iç kesimlerde dağınık köy yapısı hakimdi. Defterlerde hane sayıları üzerinden yapılan hesaplamalar, Rize’nin o dönemde orta ölçekli bir sancak yerleşimi olduğunu ortaya koymaktadır.
Ayrıca bazı kayıtlarda gayrimüslim nüfusun varlığına da rastlanmaktadır. Bu durum, bölgenin tarih boyunca çok kültürlü bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.
Tarım ve Üretim Faaliyetleri
Osmanlı tapu kayıtlarında Rize’de başlıca üretim kalemleri arasında:
Mısır
Buğday
Arıcılık ürünleri
Hayvancılık
yer almaktadır. Özellikle arıcılığın vergi kalemi olarak kaydedilmiş olması, bölgedeki doğal üretim geleneğinin köklü olduğunu göstermektedir. Çay tarımı ise Osmanlı döneminde bulunmamaktadır; çay üretimi 20. yüzyılın başlarında yaygınlaşmıştır.
Yayla ve Mezra Kayıtları
Tahrir defterlerinde Rize’ye bağlı yaylalar ve mezralar da kayıt altına alınmıştır. Bu kayıtlar, yaylacılık geleneğinin Osmanlı döneminde sistemli şekilde sürdüğünü göstermektedir. Yaylalar genellikle hayvancılık faaliyetleri için kullanılmış ve vergi düzenine dahil edilmiştir.
Vergi Sistemi ve Toprak Düzeni
Osmanlı tapu kayıtlarına göre Rize’de topraklar büyük ölçüde tımar sistemi içinde değerlendirilmiştir. Üretimden alınan vergiler sipahilere tahsis edilirken, köylü üretmeye devam etmiş ve toprağı işleme hakkını sürdürmüştür. Bu sistem, hem tarımsal sürekliliği hem de bölgesel düzeni sağlamıştır.
Rize’nin İdari Konumu
Osmanlı kayıtlarında Rize, Trabzon eyaletine bağlı bir yerleşim olarak geçmektedir. Trabzon merkezli idari yapılanma içinde değerlendirilen Rize, Karadeniz kıyısındaki stratejik konumuyla dikkat çekmiştir. Liman ticareti sınırlı olsa da kıyı bağlantısı ekonomik hareketliliği desteklemiştir.
Tarihî Belgelerin Günümüzdeki Önemi
Bugün Osmanlı tapu kayıtları, tarihçiler ve araştırmacılar için önemli birincil kaynak niteliğindedir. Rize’nin köy adlarının bir kısmının günümüze kadar değişmeden gelmiş olması, bu belgelerin yerel tarih açısından değerini artırmaktadır.
