Rize’de tarihi yapılar neden az kaldı sorusu, Doğu Karadeniz’in coğrafi, iklimsel ve sosyal yapısıyla doğrudan bağlantılıdır. Karadeniz kıyısında yer alan Rize, yoğun yağış, heyelan riski ve ahşap ağırlıklı mimari geleneği nedeniyle tarihî eserlerin büyük bölümünü günümüze taşıyamamıştır. Uzmanlara göre bölgedeki yapı stoğunun önemli kısmı doğal afetler, şehirleşme ve bakım eksikliği nedeniyle yok olmuştur.
1. Yoğun Yağış ve Nem Oranı
Rize, Türkiye’nin en fazla yağış alan illerinden biridir. Yıllık yağış miktarının yüksek olması, özellikle ahşap yapılarda çürüme ve deformasyona yol açmıştır. Sürekli nemli iklim koşulları, taş yapılarda da yosunlaşma ve yapısal bozulmaları hızlandırmıştır. Bu nedenle yüzyıllar öncesine ait yapıların ayakta kalması zorlaşmıştır.
2. Ahşap Ağırlıklı Geleneksel Mimari
Rize’de geleneksel konut mimarisi büyük ölçüde ahşap ve taş temele dayanmaktadır. Ladin ve kestane gibi ağaç türleri kullanılarak yapılan yayla ve köy evleri, düzenli bakım yapılmadığında zamanla yıkılmıştır. Anadolu’nun iç kesimlerindeki taş ve kesme taş mimariye kıyasla, ahşap yapıların ömrü daha kısadır.
3. Doğal Afetler ve Heyelanlar
Karadeniz Bölgesi’nin en büyük sorunlarından biri heyelandır. Rize’de özellikle dik yamaçlara kurulu köylerde meydana gelen heyelanlar, birçok eski yapının tamamen yok olmasına neden olmuştur. Ayrıca dere taşkınları ve sel olayları da tarihî dokunun zarar görmesine yol açmıştır.
4. Göç ve Yerleşim Değişikliği
yüzyılda yaşanan iç göç hareketleri nedeniyle birçok köy ve yayla evi terk edilmiştir. Bakımsız kalan yapılar zamanla yıkılmış ya da yerlerine betonarme yapılar inşa edilmiştir. Bu durum, geleneksel mimarinin korunmasını zorlaştırmıştır.
5. Modern Şehirleşme Süreci
Cumhuriyet sonrası dönemde hızlanan şehirleşme ve yol yapım çalışmaları sırasında bazı eski yapılar korunamamıştır. Özellikle 1980’li yıllardan sonra betonarme yapılaşmanın artması, tarihî konut dokusunun azalmasına neden olmuştur.
Günümüze Ulaşan Önemli Tarihi Yapılar
Her ne kadar tarihî yapı sayısı sınırlı olsa da Rize’de ayakta kalan önemli eserler bulunmaktadır.
Zil Kale – Çamlıhemşin
Zil Kale, 14. veya 15. yüzyıla tarihlenen ve Fırtına Vadisi’ne hakim konumda bulunan önemli bir Orta Çağ kalesidir.
Rize Kalesi – Merkez
Rize Kalesi, kentin simgelerinden biridir ve Bizans dönemine kadar uzanan geçmişe sahip olduğu düşünülmektedir.
İslam Paşa Camii
İslam Paşa Camii, 16. yüzyıl Osmanlı eserlerinden biri olarak günümüze ulaşmıştır.
Koruma Çalışmaları Artıyor
Son yıllarda Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yerel yönetimler tarafından restorasyon projeleri yürütülmektedir. Özellikle kaleler, camiler ve bazı köprüler koruma altına alınmıştır. Ancak geleneksel ahşap köy evlerinin korunması hâlâ önemli bir sorun olarak öne çıkmaktadır.
