Osmanlı Döneminde Rize’de Çeşme Kültürü
Rize ve çevresi, 16. yüzyılda Osmanlı hakimiyetine girdikten sonra bölgede cami, medrese ve çeşme yapımında artış yaşandı. Osmanlı kültüründe su hayratı büyük önem taşıdığı için, varlıklı aileler ve yöneticiler halkın kullanımına açık çeşmeler yaptırarak sevap kazanmayı amaçladı.
Bu dönemde Rize’deki tarihi çeşmeler genellikle:
Osmanlı devlet görevlileri
Bölgenin ileri gelen aileleri (eşraf)
Zengin tüccarlar
Vakıflar
tarafından finanse edildi.
Çeşmelerin birçoğunda kitabe (yazıt) bulunur ve burada yaptıran kişinin adı ile yapım tarihi yer alır.
Köy Çeşmeleri: İmece Usulü Yapılar
Rize’nin dağlık yapısı nedeniyle köy yerleşimleri yaygındır. Bu nedenle köylerdeki tarihi çeşmeler çoğunlukla:
Köy halkının ortak çalışmasıyla
Muhtar öncülüğünde
Hayırsever bir aile tarafından
yaptırılmıştır.
Özellikle Çamlıhemşin, Pazar ve Ardeşen çevresindeki eski taş çeşmeler, yöresel taş işçiliğinin güzel örneklerindendir.
Cumhuriyet Döneminde Yapılan Çeşmeler
Cumhuriyet’in ilk yıllarında da Rize’de su kaynaklarının düzenlenmesi ve mahalle çeşmelerinin yapılması devam etti. Bu dönemde çeşmeler:
Belediye destekli projelerle
Köy bütçeleriyle
Bölgedeki iş insanlarının katkılarıyla
inşa edildi.
Bazı çeşmeler, Kurtuluş Savaşı şehitleri veya önemli yerel şahsiyetler adına yaptırılmıştır.
Rize’de Öne Çıkan Tarihi Çeşmeler Hangi İlçelerde?
Rize’de tarihi çeşmeler özellikle şu ilçelerde yoğunlaşmaktadır:
Çamlıhemşin
Pazar
Ardeşen
Çayeli
İkizdere
Bu ilçelerdeki tarihi çeşmeler genellikle kesme taş mimarisi ve kemerli yapı özellikleriyle dikkat çeker.
Tarihi Çeşmelerin Ortak Özellikleri
Rize’deki tarihi çeşmelerin çoğunda:
Doğal kaynak suyu kullanımı
Taş kemer mimarisi
Kitabeli yapı
Yalak (hayvan sulama bölümü)
Osmanlıca yazıt
gibi özellikler bulunur.
Bu çeşmeler yalnızca su temin noktası değil, aynı zamanda sosyal buluşma alanı olarak da kullanılmıştır.
