Rize’nin Osmanlı arşivlerindeki yeri, kentin idari, ekonomik, askeri ve sosyal yapısını anlamak açısından son derece önemlidir. Karadeniz’in doğusunda stratejik bir konuma sahip olan Rize, Osmanlı döneminde hem sınır güvenliği hem de ticaret açısından dikkat çeken bir yerleşim olmuştur. Osmanlı arşiv belgeleri, Rize’nin sancak ve kaza statüsünden vergi kayıtlarına, nüfus defterlerinden askeri sevkiyatlara kadar birçok konuda ayrıntılı bilgiler sunmaktadır.
Osmanlı İdaresinde Rize’nin Statüsü
Rize, 15. yüzyılda Osmanlı hakimiyetine girdikten sonra idari olarak farklı dönemlerde çeşitli statülerde yer aldı. Özellikle Trabzon Eyaleti’ne bağlı bir kaza olarak kayıtlarda geçmektedir.
Trabzon Eyaleti
Osmanlı tahrir defterlerinde Rize’nin köyleri, nüfusu ve üretim kapasitesi detaylı şekilde kayıt altına alınmıştır. Bu belgeler, bölgenin demografik yapısını ve ekonomik potansiyelini ortaya koymaktadır.
Tahrir Defterlerinde Rize
Osmanlı arşivlerinde en önemli kaynaklardan biri tahrir defterleridir. Bu defterlerde Rize’ye bağlı köyler, hane sayıları ve vergi yükümlülükleri listelenmiştir. 16. yüzyıl kayıtlarında Rize’de:
Tarımsal üretimin yaygın olduğu
Fındık, mısır ve çeşitli tahıl ürünlerinin yetiştirildiği
Küçük ölçekli hayvancılığın yapıldığı
görülmektedir.
Bu kayıtlar, Rize’nin klasik Osmanlı taşra ekonomisine entegre bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.
Osmanlı Arşiv Belgelerinde Rize’nin Askeri Önemi
Karadeniz kıyısında yer alan Rize, Osmanlı’nın doğu sınır hattında stratejik bir konumdaydı. Özellikle Gürcistan ve Kafkasya yönünden gelebilecek tehditlere karşı bölge askeri açıdan önem taşıyordu.
Kafkasya
Arşiv belgelerinde Rize’den asker sevkiyatı yapıldığına ve bölgedeki kalelerin bakımına dair kayıtlara rastlanmaktadır. Bu durum, Rize’nin yalnızca ekonomik değil askeri bakımdan da önemli olduğunu ortaya koymaktadır.
Nüfus ve Sosyal Yapı Kayıtları
19. yüzyılda tutulan nüfus defterleri, Rize’nin etnik ve dini yapısına dair bilgiler içermektedir. Müslüman ve gayrimüslim nüfusun dağılımı, hane sayıları ve meslek grupları detaylı biçimde kayıt altına alınmıştır. Bu belgeler, bölgenin sosyal çeşitliliğini ve Osmanlı’nın idari yaklaşımını anlamak açısından kıymetlidir.
Ticaret ve Denizcilik Belgeleri
Osmanlı arşivlerinde Rize limanı ile ilgili ticari kayıtlara da rastlanmaktadır. Karadeniz ticaret ağı içinde yer alan Rize, küçük ölçekli deniz taşımacılığı ve yerel ticaret açısından önemli bir merkezdi. Bölgeden yapılan sevkiyatlara ve vergi tahsilatına ilişkin belgeler, ekonomik canlılığı göstermektedir.
