Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, 10 Kasım 1938 sabahı İstanbul Dolmabahçe Sarayı'ndaki hasta yatağında saat 09.05'te hayatını kaybetti. 57 yıllık ömrüne savaşlar, anlaşmalar ve bitmek bilmeyen mücadeleler sığdıran Atatürk, bir imparatorluğun küllerinden yol arkadaşlarıyla birlikte yeni bir cumhuriyetin doğuşuna öncülük etti.
Atatürk'ün vefatı üzerine şu resmi ölüm raporu yayınlandı: "Reisi Cumhur Atatürk'ün umumi hallerindeki vehamet dün gece saat 24.00'te neşir edilen tebliğden sonra her an artarak bugün 10 İkinciteşrin (Kasım) 1938 perşembe sabahı saat dokuzu beş geçe büyük şefimiz derin koma içinde terki hayat etmişlerdir."
Atatürk, defnedileceği yer konusunda vasiyette bulunmamıştı. Bir sohbet sırasında; "Elbet birgün öleceğim, beni Çankaya'ya gömer, hatıramı yaşatırsınız. Beni milletim nereye isterse oraya gömsün. Fakat benim hatıralarımın yaşayacağı yer Çankaya olacaktır" dediği aktarılır. Vefatının ardından İstanbul'dan muazzam bir törenle Ankara'ya getirildi. 10 Kasım 1953'te nakledileceği Anıtkabir'e defnedilene kadar naaşı Etnografya Müzesi'nde kaldı.
Atatürk'ün naaşını Anıtkabir'e nakleden bölüğün komutanı olan ve tümgenerallik görevinden emekli olacak olan dönemin üsteğmeni Remzi Güven, Mehmetçik Vakfı Dergisi'ne verdiği söyleşide, defin anıyla ilgili şunları anlatmıştı: "10 Kasım 1953 sabahı, onbeş yıldır devam eden tahnit çözülmüş olarak Atamız'ın naaşı tabuta konulacaktı. Atatürk'e 60 santimetre yüksekliğinde gül ağacından tabut yapıldı. Sabah erkenden Etnografya Müzesi'ne geldik. Atatürk'ün naaşının bulunduğu odaya girdim. Üzerinde Atatürk'ün naaşı ve yanında Atatürk'ün konulacağı gül ağacından tabut duruyordu. Atatürk'ün başında ve ayak ucunda birer kişi bekliyordu. Girdiğimde tam Atatürk'ün başını bağlıyorlardı. Çekine, çekine doktor olduklarını düşündüğüm sivil kıyafetli kişilerin yanına gittim. 'Affedersiniz, acaba mümkün mü, yüzünü açabilir misiniz?' dedim. Onlar da sağ olsunlar yüzünü açtılar, boynuna kadar olan kısmını gördüm. Hiç bozulma yoktu Dolmabahçe Sarayı'nda çekilen fotoğraflarda gördüğümüz gibiydi. Atatürk'ü tabuta koymak için bizzat ricada bulundum, kabul ettiler. Ölümünün üzerinden onbeş sene geçmişti, hafiflemiştir diye düşündüm. Fakat kaldırdığımda ağırdı, normal bir insan ağırlığında…"
Güven, söyleşisinde tören anını da şöyle anlattı: "Tabuta konulduktan sonra kapağını örttük. Oniki asker geldi, tabutu kılavuza yerleştirdik. Daha sonra bayrağı tabutun üstüne serdik. Ardından tören için saygı duruşu yapıldı. Katafalkın sağında altı, solunda altı asker vardı. Tabutu omuzladılar. O anda bir korku sardı beni; 'Ya askerin biri tökezler de tabut yere düşerse' diye. Oysa iki buçuk ay prova yapmıştık. Böyle bir şey olursa korkunç olurdu. Sonradan o anın fotoğraflarına baktım. Kaskatı kesilmişim. Sonunda naaşı, top arabasına yerleştirdik ve benim görevim orada bitti."
Ölümünden önceki son saatlerine ilişkin anlatılanlardan biri, yakın çalışma arkadaşı Hasan Rıza Soyak'ın hatıralarında yer alıyor. Soyak'ın aktardığına göre, doktorunun muayenesi sırasında Atatürk başını ona doğru çevirerek "Aleykümselam" demişti. Bu söz, yıllar içinde hafızalara kazınsa da Atatürk'ün son sözlerine ilişkin farklı tanıklıkların bulunduğu da biliniyor.
Atatürk'ün ardından yaşanan acı, yalnızca Türkiye sınırları içinde kalmadı. Dönemin Ankara'daki İngiliz Büyükelçisi Sir Percy Loraine, cenaze töreninin ardından 3 Aralık 1938'de İngiltere Dışişleri Bakanlığına gönderdiği raporda, Türkiye'deki yasın gerçekliğine dikkat çekti. Loraine, Atatürk'e duyulan özlemin cenaze töreni sırasında halk arasında derin biçimde hissedildiğini yazdı. Kadınların gözyaşlarını tutamadığını, cenaze kortejinin geçtiği yollarda görev yapan askerlerin dahi yüzlerinde keder taşıdığını aktardı. Büyükelçinin raporunda, dimdik duran askerlerin gözlerinden yaşların süzüldüğüne ilişkin gözlemi de yer aldı.
Atatürk'ün cenaze törenine farklı ülkelerden temsilcilerin katılması, ölümünün uluslararası düzeyde de karşılık bulduğunu gösteriyordu. Türkiye, kurucusunu uğurlarken dünya kamuoyu da genç cumhuriyetin liderine yönelik ilgisini ve saygısını çeşitli biçimlerde ortaya koyuyordu. Aradan geçen yıllar, Atatürk'e duyulan ilgiyi ortadan kaldırmadı. 1938'de Türkiye'yi saran yasın yerini zamanla ziyaretler, anma paylaşımları ve farklı ülkelerden tanınmış isimlerin açıklamaları aldı. Anıtkabir, Türkiye'ye gelen yabancı konukların uğradığı önemli duraklardan biri hâline geldi.
57 yıllık ömründe 11 savaşa katılan, 24 madalya ve nişan kazanan, Türkçe dahil 8 dil bilen, 10'dan fazla kitap yazan ve 4 bine yakın kitap okuyan Atatürk, edebiyattan anlayan, şiir yazan, müzikten anlayan ve enstrümana isim veren bir liderdi. Vals de yaptı, zeybek de oynadı. Bir ülkeyi yoktan var etti; 46 fabrika kurdu. Sadece kendi ülkesinde değil, bir zamanlar savaştığı ülkelerde bile anıtı var.
