Orta Asya’nın zengin yer altı kaynakları, ABD ve Çin arasındaki ekonomik rekabetin yeni merkezlerinden biri haline geldi. Savunma sanayisinden elektrikli otomobillere kadar pek çok sektörde kullanılan kritik mineraller, Washington’un bölgeye yönelik ilgisini artırdı. Amerikan şirketleri büyük maden projelerinde ortaklıklar kurarken, Çin üretim ve işleme tesislerine yatırım yapıyor. Türkiye ise özellikle Özbekistan’daki arama ruhsatları ve yeni anlaşmalarla bu yarışta yer almaya çalışıyor.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun 19 Ekim 2026’da Özbekistan’ın Semerkant kentindeki temasları, Washington’un ekonomik hedeflerini ortaya koydu. Beş Orta Asya ülkesinin dışişleri bakanlarıyla görüşen Rubio, yaklaşık 300 Amerikan şirketinin temsilcisinin de Özbekistan’a geldiğini açıkladı. Ziyaret sırasında Özbekistan ile ABD arasında 54 ticaret, yatırım ve teknoloji anlaşması da imzalandı. Özbekistan hükümetine göre anlaşmaların tamamının gerçekleşmesi halinde ekonomik büyüklük 12 milyar dolara ulaşacak. Üstelik bu tutar yalnızca madenciliği değil, enerji, ulaşım, finans, tarım ve sağlık gibi sektörleri de kapsıyor. Madencilik alanında ise ReElement Technologies, Traxys ve Trafigura gibi şirketlerle iş birliği öngörülüyor. ABD, madenlerin çıkarılmasının yanında işlenmesi ve uluslararası pazarlara ulaştırılmasında da pay sahibi olmayı hedefliyor.
ABD’nin en dikkat çekici girişimlerinden biri Kazakistan’da bulunuyor. Karaganda bölgesindeki Northern Katpar ve Upper Kairakty tungsten sahaları için Amerikan Cove Capital ile Kazakistan’ın kamu madencilik şirketi Tau-Ken Samruk ortaklık kurdu. Projenin yüzde 70’i Amerikan şirketine, yüzde 30’u ise Kazakistan tarafına ait olduğu açıklandı. Yaklaşık 1,1 milyar dolarlık yatırımla geliştirilmesi planlanan tesislerde yılda 12 bin ton tungsten ürünü elde edilmesi hedefleniyor. Yüksek sıcaklığa dayanıklılığı ve sertliği nedeniyle tungsten; savunma sanayisi, havacılık ve ileri teknoloji üretiminde kullanılıyor. Projede cevherin Kazakistan’da işlenerek amonyum paratungstat adlı ara ürüne dönüştürülmesi planlanıyor.
Projenin finansmanında ise henüz kesinleşmiş bir tablo bulunmuyor. ABD Uluslararası Kalkınma Finansmanı Kurumu (DFC), 700 milyon dolara kadar potansiyel destek için niyet mektubu yayımlarken, ABD İhracat-İthalat Bankası (EXIM) da 900 milyon dolara kadar finansman ihtimalini değerlendirmişti. Ancak 10 Kasım 2026’da Reuters’a konuşan Amerikan yetkililer, iki kuruluşun da mevcut aşamada finansman sağlamayı planlamadığını bildirdi. DFC, niyet mektubunun bağlayıcı olmadığını açıkladı. Proje şirketi Cove Kaz Capital Group ise kamu finansmanı için henüz başvuru yapmadığını, mühendislik çalışmalarının 2027’ye kadar süreceğini duyurdu.
ABD’nin karşısında, Orta Asya madenciliğinde uzun süredir faaliyet gösteren Çin bulunuyor. OECD’nin 2026 tarihli kritik mineraller araştırmasına göre Çin, dünya tungsten üretiminin yaklaşık yüzde 83’ünü gerçekleştiriyor. Bu oran, küresel sanayinin Çin kaynaklı tungsten ürünlerine ne ölçüde bağımlı olduğunu gösteriyor. Çinli Jiaxin International Resources Investment ise Kazakistan’ın Boguty tungsten sahasında cevher işleme faaliyetlerinde yer alıyor. East Hope Group ise tungsten işleme ve demir dışı metal üretim tesislerine yatırım yapıyor.
ABD ve Çin’in büyük yatırımlarına karşılık Türkiye de Özbekistan’da maden arama çalışmaları yürütüyor. MTA’ya bağlı Türk şirketinin ülkede üç maden arama ruhsatı bulunuyor. Navoi ve Semerkant bölgelerindeki sahalarda tungsten, molibden, altın ve gümüş gibi değerli madenler araştırılıyor. Türkiye ile Özbekistan arasında 29 Ocak 2026’da yeni bir madencilik anlaşması da imzalandı. Ancak çalışmalar henüz araştırma aşamasında.
Yapılan analizlerde, Orta Asya’daki maden yarışında yalnızca kaynakları çıkarmanın yeterli olmadığına dikkat çekiliyor. Jeostrateji Uzmanı-Araştırmacı Dr. Ahmet Uslu ise “Asıl kazanç, çıkarılan madenlerin işlenerek sanayide kullanılacak ürünlere dönüştürülmesinden sağlanıyor. ABD, Kazakistan’da büyük bir tungsten projesine ortak olurken Çin, maden işleme tesislerine yatırım yapıyor. Türkiye’nin ise Özbekistan’daki çalışmaları henüz üretim aşamasına ulaşmadı” diyor.
