Sabah okula gitmeden hemen önce başlayan karın ağrıları, sınav dönemlerinde artan tuvalet ihtiyacı ya da birdenbire ortaya çıkan ishal vakaları… Birçok ebeveyn bu durum karşısında “Çocuğum numara mı yapıyor?” yoksa “Bir enfeksiyon mu kaptı?” sorusu arasında sıkışıp kalıyor. Oysa bilim dünyasının “ikinci beyin” olarak tanımladığı bağırsaklar, çocukların sözcüklerle ifade edemediği korku, kaygı ve baskıları fizyolojik bir tepkiyle dışa vurabiliyor.
Çocuk Gastroenteroloji Uzmanı Doç. Dr. Nevzat Aykut Bayrak ile gerçekleştirdiğimiz bu röportajda; çocuklarda stres kaynaklı ishal ile mikrobik ishal arasındaki kritik farkları, ishale karşı kulaktan dolma yapılan yanlış müdahaleleri ve ebeveynlerin çocuklarına yaklaşırken göz önünde bulundurması gereken psikolojik ipuçlarını ele aldık.
Merve Kantarcı Çulha’ya açıklamalarda bulunan Doç. Dr. Bayrak, çocukların sindirim sistemi üzerinden verdiği mesajları doğru okumanın yollarını açıklarken, ebeveynlere de çok önemli uyarılarda bulundu.
Çocuklarda yaşanan yoğun stres veya kaygı, sindirim sistemini fizyolojik olarak nasıl etkiler; stres kaynaklı ishal ile enfeksiyona bağlı ishal arasındaki temel farklar nelerdir?
Beynimiz ile bağırsaklarımız arasında sürekli ve çift yönlü bir iletişim vardır. Hatta bağırsaklarımız, sahip olduğu geniş sinir ağı nedeniyle halk arasında “ikinci beyin” olarak adlandırılır. Bu nedenle yaşadığımız duygular yalnızca düşüncelerimizi değil, sindirim sistemimizin çalışma biçimini de etkiler.
Çocuklarda yoğun stres, korku veya kaygı sırasında salgılanan stres hormonları ve sinir sistemi aracılığıyla bağırsak hareketleri, bağırsakların duyarlılığı ve sindirim faaliyetleri değişebilir. Bazı çocuklarda kabızlık gelişirken bazılarında bağırsak hareketleri hızlanır. Bunun sonucunda ani tuvalete gitme ihtiyacı, karın ağrısı veya ishal gibi şikâyetler ortaya çıkabilir.
Aslında bazen çocuğun söyleyemediklerini bağırsakları anlatır. Örneğin, sınav öncesinde, okula giderken veya heyecanlandığında aniden tuvalete gitme ihtiyacı hisseden çocuklarda da bu mekanizma rol oynayabilir.
Ancak stresle ilişkili ishal ile enfeksiyona bağlı ishali birbirinden ayırmak son derece önemlidir. Enfeksiyona bağlı ishal genellikle aniden başlar. Ateş, kusma, halsizlik, iştahsızlık ve bazen dışkıda kan gibi belirtiler de görülebilir. Stresle ilişkili bağırsak yakınmalarında ise belirtiler sıklıkla kaygı yaratan durumlarla bağlantılıdır. Çocuk kendisini güvende ve rahat hissettiğinde bu yakınmalar azalabilir.
Bununla birlikte her şikâyetin nedenini strese bağlamak doğru değildir. Özellikle ateş, kanlı dışkılama, belirgin sıvı kaybı veya sürekli devam eden ishal söz konusuysa bunlar bizim için alarm bulgularıdır ve mutlaka tıbbi değerlendirme gerektirir.
Enfeksiyona bağlı ishal vakalarına karşı ne önerirsiniz? Aileler özellikle nelere dikkat etmeli?
Çocukluk çağındaki enfeksiyon ishallerin önemli bir bölümü virüslerden kaynaklanır ve çoğu, uygun destek tedavisiyle kendiliğinden düzelir. Ancak özellikle küçük çocuklarda ishalin en önemli tehlikesi, vücudun kısa sürede fazla miktarda su ve tuz kaybetmesidir.
Bu nedenle ailelere ilk önerimiz, çocuklarının yeterli sıvı almasını sağlamalarıdır. Gerektiğinde eczanelerden temin edilebilen oral rehidrasyon solüsyonları kullanılmalıdır. Anne sütü alan bebeklerde emzirmeye mutlaka devam edilmelidir. Daha büyük çocuklarda ise yaşlarına uygun normal beslenme mümkün olduğunca sürdürülmelidir.
Ailelerin sık yaptığı hatalardan biri, ishal sırasında çocuğu aç bırakmak veya yalnızca pirinç lapası ve patates gibi birkaç besinle beslemektir. Oysa gereksiz besin kısıtlamaları iyileşme sürecini zorlaştırabilir. Ayrıca şekerli içecekler, hazır meyve suları ve gazlı içecekler ishali artırabilir. Bazı çocuklarda süt ve süt ürünleri de şikâyetleri artırabileceğinden bu ürünlerin tüketimi çocuğun durumuna göre değerlendirilmelidir.
Her ishalde antibiyotik kullanılması gerektiği düşüncesi de son derece yanlıştır. Antibiyotikler yalnızca belirli enfeksiyonlarda hekim değerlendirmesi sonucunda kullanılmalıdır. Benzer şekilde, ishal kesici ilaçların çocuklarda bilinçsizce kullanılması da sakıncalı olabilir.
Çocukta idrar miktarında azalma, ağız kuruluğu, belirgin halsizlik, sıvı içememe, sürekli kusma veya kanlı dışkılama varsa gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Özellikle bebeklerde sıvı kaybı çok daha hızlı gelişebileceğinden dikkatli olunmalıdır.
Enfeksiyonlardan korunmak için el yıkama, güvenli içme suyu kullanımı ve gıda hijyeni büyük önem taşır. Ayrıca bebeklik döneminde aşıların zamanında yaptırılması, özellikle de rotavirüs aşısı, rotavirüs enfeksiyonuna karşı korunmada önemli bir yere sahiptir.
Ebeveynler çocuklarında ortaya çıkan ishalin stres veya psikolojik bir nedenden kaynaklandığını hangi ipuçlarına ve davranış değişikliklerine bakarak anlayabilir?
Burada en önemli ipucu, bağırsak yakınmaları ile çocuğun yaşadığı olaylar arasındaki ilişkidir. Örneğin, her sabah okula gitmeden önce karın ağrısı yaşayan ve tuvalete gitme ihtiyacı hisseden, ancak hafta sonlarında veya tatillerde bu yakınmaları belirgin şekilde azalan bir çocukta stresin etkisini düşünmek gerekir.
Benzer şekilde sınav dönemlerinde, okul değişikliğinde, arkadaş ilişkilerinde yaşanan sorunlarda veya aile içindeki önemli değişiklikler sırasında ortaya çıkan bağırsak yakınmaları da dikkat çekicidir. Bu çocuklarda bazen uyku sorunları, iştah değişiklikleri, huzursuzluk, içe kapanma veya okula gitmek istememe gibi davranış değişiklikleri de görülebilir.
Ancak burada ailelerin bilmesi gereken çok önemli bir nokta var: Stresin tetiklediği karın ağrısı veya ishal, çocuğun uydurduğu bir şikâyet değildir. Çocuk gerçekten ağrı hisseder ve gerçekten tuvalete gitme ihtiyacı duyabilir. Hatta tuvalete gittikten sonra rahatlayabilir.
Öte yandan, okul öncesinde ortaya çıkan her karın ağrısını veya ishali psikolojik nedenlere bağlamak da doğru değildir.
Çölyak hastalığı, inflamatuvar bağırsak hastalıkları, ülseratif kolit, Crohn hastalığı veya diğer sindirim sistemi sorunları da benzer belirtilerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle yakınmalar tekrarlıyorsa, uzun süre devam ediyorsa veya çocuğun günlük yaşamını etkiliyorsa mutlaka bir hekim tarafından değerlendirilmesi gerekir.
Ailelere genel önerim, çocuklarına yalnızca “Karnın neden ağrıyor?” diye sormak yerine “Bugün seni endişelendiren veya üzen bir şey oldu mu?” sorusunu da yöneltmeleridir.
Okul fobisi, sınav kaygısı ya da ailevi değişimler döneminde çocuklarda görülen strese bağlı ishal vakalarında ilk olarak nasıl bir yol izlenmeli, ne zaman bir doktora başvurulmalıdır?
Öncelikle çocuğun yakınmaları ciddiye alınmalı, ancak bu durum aile içinde yeni bir kaygı kaynağına dönüştürülmemelidir.
Ailelerin ilk yapması gereken, belirtilerin hangi zamanlarda ortaya çıktığını dikkatlice gözlemlemektir. Örneğin, yakınmalar yalnızca okul sabahlarında mı görülüyor, sınav öncesinde mi artıyor, yoksa tatillerde azalıyor mu? Bu bilgiler hekim açısından oldukça yol göstericidir.
- Çocuğun uyku ve beslenme düzeninin korunması, sabahları aceleye getirilmeyen bir rutin oluşturulması ve yaşadığı kaygıları rahatça ifade edebileceği bir ortamın sağlanması çok önemlidir.
- Özellikle okul kaygısı yaşayan çocuklarda, tıbbi açıdan okula devam etmelerine engel bir durum bulunmadığında, okula devam etmeleri desteklenmelidir. Çünkü sürekli okuldan uzak kalmak, zaman içerisinde kaygının daha da artmasına neden olabilir.
- Bununla birlikte yakınmaların sürekli tekrarlaması, haftalarca devam etmesi veya okul başarısını ya da sosyal yaşamı etkilemesi durumunda çocuk hekimi ya da çocuk gastroenterolojisi uzmanının değerlendirmesi gerekir. Gerektiğinde çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanlarından da destek alınabilir.
Kanlı dışkılama, yüksek ateş, şiddetli veya giderek artan karın ağrısı, belirgin sıvı kaybı, kilo kaybı ve gece uykudan uyandıran ishal gibi durumlarda ise belirtiler strese bağlanmadan önce mutlaka tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.
Özellikle amacın yalnızca ishali durdurmak olmadığı, çocuğun hem bedensel hem de duygusal açıdan sağlıklı bir yaşam sürdürmesinin sağlanması gerektiği unutulmamalıdır.
Stres kaynaklı bağırsak hassasiyeti yaşayan çocuklarda hem bağırsak florasını korumak hem de çocuğun kaygısını yönetmek adına ebeveynlere beslenme ve duygusal destek açısından ne tür tavsiyelerde bulunursunuz?
Bağırsaklarımızda yaşayan trilyonlarca mikroorganizma, sindirim sistemimizin sağlıklı çalışmasında önemli bir rol oynar.
Bağırsak mikrobiyotası olarak adlandırdığımız bu mikroorganizmaların bağışıklık sistemi, bağırsak fonksiyonları ve beyin-bağırsak iletişimiyle ilişkili olduğunu biliyoruz. Ancak burada önemli bir yanlış anlaşılmayı düzeltmemiz gerekiyor.
Her karın ağrısı veya ishal, bağırsak florasının bozulduğu anlamına gelmez. Dolayısıyla her çocuğa probiyotik vermek de her zaman çözüm değildir.
- Öncelikle ailelerin, bağırsak sağlığını destekleyen dengeli ve çeşitli bir beslenme düzeni oluşturması gerekir.
- Sebzeler, meyveler, baklagiller, tam tahıllar ve çocuğun tolere edebildiği ölçüde yoğurt ve peynir gibi fermente gıdalar bu açıdan değerlidir.
- Uygun koşullarda hazırlanmış ve aşırı tuz içermeyen turşular da fermente gıdalar arasında değerlendirilebilir.
- Bununla birlikte, aşırı işlenmiş ve şeker oranı yüksek gıdaların tüketimini azaltmak da sağlıklı beslenmenin önemli bir parçasıdır.
Bağırsak yakınmaları olan çocuklarda gereksiz yere diyet uygulamak, örneğin gluteni veya süt ürünlerini tamamen kesmek ve çok sayıda besini yasaklamak doğru değildir. Bu tür kısıtlamalar, özellikle büyüme çağındaki çocuklarda beslenme yetersizliklerine yol açabilir. Bunun yerine çocuğun beslenme düzeni değerlendirilmeli ve gerekli görülen kısıtlamalar hekim veya diyetisyen önerisiyle yapılmalıdır.
Özellikle besin değeri düşük, aşırı işlenmiş ve katkı maddesi içeren ürünlerin tüketimini azaltmak faydalı olabilir.
Beslenme dışında neler öneriyorsunuz?
Duygusal destek de en az beslenme kadar önemlidir. Çocukların düzenli uyuması, fiziksel aktivite yapması, arkadaşlarıyla zaman geçirmesi ve aileleriyle güvenli bir iletişim kurması mutlaka desteklenmelidir.
Fonksiyonel bağırsak yakınmaları yaşayan bazı çocuklarda bilişsel davranışçı terapi veya bağırsak odaklı hipnoterapi gibi bilimsel etkinliği gösterilmiş yaklaşımlar da yararlı olabilir.
Ailelerin, çocuklarının ağrısını küçümsememesi ancak tüm yaşamlarını da bu ağrının etrafında şekillendirmemesi gerekir. Çünkü sağlıklı bir bağırsak için yalnızca ne yediğimiz değil, nasıl yaşadığımız da çok önemlidir.
