Çınar ilçesinde bulunan medrese, döneminde Osmanlı Devleti'nin önemli eğitim kurumları arasında yer alıyordu. Zamanla büyük bölümü yıkılan yapı, bugün ayakta kalan kasrıyla birlikte yıllara meydan okuyor. Önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde bulunan medrese ve kasır, bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından da ayrı bir değer taşıyor.
Şeyh Kasım Medresesi'nin üzerindeki köşk, burada görev yapan müderrisin şeyhin ailesi için sonraki dönemlerde yaptırdığı bir yapı olarak dikkat çekiyor. Dicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, eski adı Güzelşeyh, yeni adı Altunakar Mahallesi'nde yer alan bu tarihi medresenin varlığını anlattı; Altunakar Medresesi'nin Osmanlı döneminde bölgenin önemli eğitim kurumları arasında bulunduğunu dile getirdi.
Prof. Dr. Yıldız, yapının günümüzde büyük oranda yıkılmış durumda olduğunu dile getirdi. Medresenin inşa tarihini ortaya koyan herhangi bir kitabeye veya kesin bir belgeye henüz rastlayamadıklarını anlatan Yıldız, 2012-2013 yıllarında bölgede gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sırasında, medreseye vakfedilmiş ve bugün şeyhin soyundan gelen ailelerden birinin elinde bulunan bir el yazması eser gördüklerini söyledi. Söz konusu eserde kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiğinin belirtildiğini aktaran Yıldız, Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye de rastladıklarını kaydetti. Yıldız, bu bilgiler ışığında medresenin 1850'li yıllardan önce inşa edildiğini söyleyebildiklerini belirtti.
Bir başka rivayete göre Hasane Aktepe olarak bilinen ve Şeyh Hasani Nurani adıyla da anılan şeyhin bu medresede yetiştiğinin ifade edildiğini dile getiren Yıldız, bu bilginin doğru olması halinde medresenin inşa tarihinin daha eski dönemlere kadar uzanabileceğini söyledi. Kesin olarak söylenebilecek şeyin buranın Osmanlı döneminde bölgenin en önemli medreselerinden biri olduğu olduğunu vurgulayan Yıldız, çok sayıda öğrencinin ve müderrisin yetiştiği önemli bir ilim merkezi olduğunu ifade etti. 1900'lü yılların başında, Şeyh Kasım'ın oğullarından Şeyh Nimetullah'ın medresenin üzerine ailesi için bir ev, diğer adıyla bir kasır yaptırdığının bilindiğini anlatan Yıldız, günümüzde bu kasrın büyük bir bölümünün ayakta olduğunu söyledi.
Şeyh Nimetullah'ın yapının inşası için Mardin'den Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ettiğine değinen Yıldız, köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün izlerinin görüldüğünü belirtti. Özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda karşılaşılan, ağırlıklı olarak Süryani ustaların uyguladığı süsleme anlayışının burada da kendisini gösterdiğini ifade eden Yıldız, bitki motiflerinin ağırlıkta olduğu süslemelerde Mardin taşının tercih edildiğini kaydetti.
Medresenin mimari açıdan incelendiğinde ortada bir koridor veya eyvan niteliğinde giriş bölümünün bulunduğunu, bu bölümün iki yanında ise talebelerin konakladığı odaların yer aldığını anlatan Yıldız, medresenin çok daha erken bir dönemde inşa edildiğini, köşkün ise 1900'lü yılların başında yapıldığını söyledi. Bölgedeki çok sayıda alimin ve müderrisin yetiştiği bir eğitim kurumu olması bakımından medresenin büyük önem taşıdığını vurgulayan Yıldız, "Bu açıdan Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı döneminde önemli bir ilim merkezi olduğunu söyleyebiliriz" dedi.
Medresede bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığı konusunda kesin bir bilgisinin bulunmadığını kaydeden Yıldız, aile tarafından şimdiye kadar kendilerine yalnızca bir yazma eser gösterildiğini, dolayısıyla en azından bir eserin günümüze ulaştığının söylenebileceğini belirtti. Medrese ve köşkün korunarak geleceğe aktarılması amacıyla bölgede bir kazı çalışması gerçekleştirildiğini hatırlatan Yıldız, bu çalışma sonucunda medresenin temellerinin tamamen ortaya çıkarıldığını, ayrıca alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin hazırlandığını söyledi.
Yıldız, bildiği kadarıyla yapının özel mülkiyete ait olması ve birden fazla mirasçısının bulunması nedeniyle bugüne kadar restorasyon çalışmalarının gerçekleştirilemediğini ifade etti. Güzelşeyh Medresesi ve Kasrının mutlaka restore edilerek gelecek nesillere aktarılması gerektiğini vurgulayan Yıldız, yapının önemli bir turizm destinasyonunun ve turizm rotasının üzerinde yer aldığını, aynı zamanda bölgenin Orta Çağ dönemine ait hem dini hem de sivil mimari özelliklerini yansıtması bakımından büyük önem taşıdığını söyledi. Yıldız, "Bu nedenle tarihî yapının bir an önce koruma altına alınması, restore edilmesi ve kültürel mirasımıza kazandırılması gerekiyor" diye konuştu.
