Erzurum Vilayeti Mektubî Kalemi tarafından Ticaret ve Ziraat Nezaretine gönderilen resmî yazının konusu, söz konusu köylerdeki neft ve petrol madenleri. Belgeye göre Baron Balasanyoni Efendi, bu madenlerin ruhsatının ihalesi ve imtiyazının kendisine verilmesi için talepte bulundu. Talebin ardından gerekli yasal işlemler başlatıldı ve imtiyaz başvurusuna ilişkin ilan Erzurum Vilayet Gazetesi'nde yayımlandı; gazetenin bir nüshası da Ticaret ve Ziraat Nezaretine gönderildi.
Erzurum Valiliğinden Ticaret ve Ziraat Nezaretine gönderilen yazı, girişimin akıbetini gözler önüne seriyor. Belgede, Baron Balasanyoni Efendi'nin ya da yetkili vekilinin tanınan süre içinde hiçbir müracaatta bulunmadığı kaydediliyor. Sürenin sona ermesinin ardından adı geçen madenlerde kanuni işlemlerin yürütülebilmesi için merkezî yönetimden onay talep ediliyor. Erzurum Valisi imzasını taşıyan belgenin tarihi ise 21 Kanun-ı Evvel 1324, yani miladi takvimle 3 Ocak 1909.
Belgeyi ortaya çıkaran Taner Özdemir, Erzurum'un tarihini yalnızca savaşlar, siyasi gelişmeler ve kültürel miras üzerinden değerlendirmenin doğru olmadığını söyledi. Şehrin henüz yeterince araştırılmamış bir ekonomik ve enerji tarihi bulunduğunu belirten Özdemir, "Burada önemli olan, petrol konusunun yalnızca bir söylenti veya yerel anlatıdan ibaret olmaması" dedi.
Özdemir, Erzurum Valiliği ile Ticaret ve Ziraat Nezareti arasında resmî yazışmalar yapıldığına dikkat çekerek ilan sürecinin işletildiğini ve imtiyaz talebinin hukuki bir zeminde değerlendirildiğini aktardı. Baron Balasanyoni Efendi'nin belirlenen süre içinde müracaatını tamamlamaması nedeniyle girişimin sonuçsuz kaldığını vurgulayan Özdemir, belgenin petrolün o dönemde çıkarıldığını değil, Hınıs'taki petrol kaynakları için işletme imtiyazı talep edildiğini gösterdiğini ifade etti.
Araştırmacı, Hınıs'tan Palandöken'e uzanan kayıtların bir araya getirilmesiyle Erzurum'un enerji tarihinin çok daha kapsamlı biçimde ortaya çıkacağını belirtti. Arşivlerde henüz gün yüzüne çıkarılmamış pek çok bilgi ve belge olduğuna inandığını dile getiren Özdemir, "Erzurum'un tarihini bütün yönleriyle ortaya koymak, geçmişimize karşı sorumluluğumuzdur" diye konuştu.
Osmanlı döneminde Erzurum ve çevresindeki yer altı kaynaklarına ilgi duyulduğunu, Hınıs'ın Divan-ı Hüseyin ile Halil Çavuş köylerinin 1909 yılında neft ve petrol madenleri hakkındaki resmî yazışmalara konu olması ortaya koyuyor. Bu kayıt aynı zamanda petrol arayışının salt bir keşif işi olmadığını; ruhsat, ihale, imtiyaz, ilan ve yasal sürelerle işleyen bürokratik bir süreç olduğunu gösteriyor. Şehir Araştırmacısı Taner Özdemir'in gün yüzüne çıkardığı 117 yıllık belge, Hınıs'ın bilinmeyen petrol geçmişine ışık tutarken Erzurum'un gizli kalmış enerji tarihinin araştırılması gerektiğini bir kez daha hatırlatıyor.
