Avrupa Uzay Ajansı'nın (ESA) Temmuz 2023'te fırlatılan Euclid misyonu, evrenin bugüne kadarki en büyük 3B haritasını oluşturma yolunda ilk büyük veri paylaşımını yaptı. Açıklanan veri, 900 milyondan fazla galaksiyi ve 60 milyondan fazla olası kuazarı kapsıyor. Kuazarlar, uzak galaksilerin merkezinde süper kütleli kara deliklerin gücüyle parlayan cisimler olarak tanımlanıyor.
Veri seti, daha önce nadir görülen bir olay sayılan güçlü kütleçekimsel merceklenmeye ilişkin yaklaşık 15 bin olası örnek de içeriyor. Bu etki, genellikle bir galaksi kümesi içinde yer alan bir galaksinin daha uzak bir galaksinin önüne geçmesiyle ortaya çıkan büyütme olayı. Einstein'ın öngördüğü gibi öndeki galaksinin kütleçekim etkisi uzay-zamanı bükerek arka plandaki galaksinin ışığını saptırıyor ve parlak yaylar ya da halkalar oluşuyor. Etki, karanlık maddenin varlığıyla belirgin biçimde güçleniyor.
Edinburgh Üniversitesi'nden Prof. Andy Taylor, misyonun İngiltere bilim yer segmentini yönetiyor. Taylor, daha büyük taramalar bulunduğunu ancak hiçbirinin Euclid'in ayrıntı ve bilgi içeriğine sahip olmadığını söyledi. Hubble teleskobunun olağanüstü çözünürlükte görüntüler ürettiğini, ancak gökyüzünün bu kadar geniş bir bölümünü kapsamadığını belirtti. Taylor, "Euclid'in teknolojik sıçraması şu: bu yüksek çözünürlüğü koruyabiliyoruz, ama artık gökyüzünün ve evrenin büyük hacimlerini haritalayabiliyoruz" dedi.
Taylor, güçlü kütleçekimsel merceklenme incelenerek karanlık maddenin doğasına ilişkin farklı teorilerin elenebileceğini söyledi. Bunun nedeni, merceklenmenin karanlık maddenin galaksi içindeki dağılımından etkilenmesi; bu da maddenin özelliklerine bağlı. Açık Üniversite'den astronomi profesörü Stephen Serjeant da aynı görüşte: "Güçlü kütleçekimsel merceklenmeyle karanlık maddenin nasıl kümelendiğini buluyorsunuz ve bu, maddenin türü konusunda çok ayırt edici bir bilgi, çünkü farklı madde türleri çok farklı biçimlerde kümelenebiliyor."
Taylor, uzmanların daha önce yaklaşık 1.000 güçlü kütleçekimsel merceklenme vakası bildiğini, Euclid verisinde ise yaklaşık 15 bin olası vaka bulunduğunu, misyon sonunda bu sayının 170 bine ulaşmasının beklendiğini kaydetti. Yeni veri seti, Euclid'in haritalayacağı toplam gökyüzü alanının yaklaşık yüzde 14'ünü kapsıyor.
Taylor, gelecek yaz bir veri paylaşımının daha beklenildiğini, bunun galaksilerin dağılımı ve zayıf kütleçekimsel merceklenmeye ilişkin sonuçları içereceğini söyledi. Ona göre bu verilerle evrendeki karanlık maddenin nerede olduğunu gösteren bir harita çıkarılabilecek ve sonuçlar farklı teorilerle karşılaştırılabilecek.
