Konca Kuriş, 1990’lı yıllarda kadın hakları ve dini düşünce alanındaki görüşleriyle tanınan araştırmacı ve yazardı. Dindar kimliğini korurken kadınların dini ve toplumsal hayattaki konumunu sorgulayan Kuriş, kadınların ikincilleştirilmesinin Kur’an’dan değil, erkek egemen dini yorumlardan kaynaklandığını savunuyordu. Görüşleri özellikle başörtüsü, çok eşlilik, ibadet, ekonomik özgürlük ve dini metinlerin yorumlanması gibi alanlarda tartışma yarattı.
KONCA KURİŞ KİMDİR?
Konca Kuriş, 1961 yılında Mersin’de doğdu. Genç yaşta Orhan Kuriş ile evlendi ve bu evlilikten beş çocuğu oldu. Eşiyle birlikte tekstil ve konfeksiyon işiyle uğraşırken dini konular üzerine yoğun biçimde okumalar yaptı, toplantılara ve konferanslara katıldı, yazılar yazdı ve televizyon programlarında görüşlerini dile getirdi.
Kuriş aynı zamanda Mersin Bağımsız Kadın Derneği bünyesinde kadın haklarına yönelik çalışmalara katıldı. Kadın sığınma evi ve dayanışma merkezi oluşturulması ile kadına yönelik şiddete karşı yasal düzenlemeler yapılması amacıyla yürütülen çalışmalara destek verdi.
KONCA KURİŞ’İN EŞİ KİMDİ?
Konca Kuriş’in eşi Orhan Kuriş idi. Çift Mersin’de yaşıyor ve birlikte tekstil-konfeksiyon işi yürütüyordu.
Orhan Kuriş’in babası Abdullah Kuriş, ağabeyi ise dönemin Mersin Büyükşehir Belediye Başkanı Halil Kuriş olarak biliniyordu.
KONCA KURİŞ DİNE NASIL YÖNELDİ?
Kuriş’in dini konulara ilgisi 1980’lerin sonlarında belirginleşti. Eşinin ailesinin de etkisiyle dini meseleleri araştırmaya başlayan Kuriş, 1988 civarında Nakşibendi geleneğinin Menzil çevresiyle tanıştı.
Zaman içerisinde şeyhe bağlılık, erkek otoritesi ve kadınların dini yapılardaki konumu gibi konuları sorgulamaya başladı. Kur’an mealleri ve tefsirleri üzerinde kendi okumalarını yoğunlaştırarak daha Kur’an merkezli bir dini anlayışa yöneldi. Allah’a ulaşmak için bir tarikatın aracılığına ihtiyaç olmadığı düşüncesini benimsedi.
KONCA KURİŞ HANGİ CEMAATLERLE TEMAS KURDU?
Konca Kuriş’in dini arayışları yalnızca tek bir toplulukla sınırlı kalmadı. Menzil, İsmailağa, Nur Cemaati ve Süleyman Efendi Cemaati dahil farklı dini çevrelerle temas kurdu. İslam dışındaki dini toplulukları da araştırdı.
Bu temaslar, Kuriş’in söz konusu yapıların sürekli mensubu olduğu anlamına gelmiyor. Dini gruplarla ilişkisi büyük ölçüde araştırma, tartışma ve kendi görüşlerini aktarma amacı taşıyordu.
KONCA KURİŞ NELERİ SAVUNUYORDU?
Konca Kuriş’in düşüncelerinin merkezinde İslam’da kadının konumu bulunuyordu. Kuriş, İslam’ın kadınları ikinci sınıf olarak görmediğini, kadınları geri planda bırakan anlayışların önemli bölümünün erkek egemen dini yorumlardan ve geleneklerden kaynaklandığını savunuyordu.
Başörtüsünün Kur’an’da günümüzdeki biçimiyle zorunlu tutulmadığını ileri sürüyor, kadınlarla erkeklerin aynı ortamda ve aynı safta namaz kılabileceğini savunuyordu. Erkeklerin birden fazla kadınla evlenmesine ilişkin geleneksel yorumları eleştiriyor, kadınların ekonomik özgürlüğünü ve sosyal hayata katılma hakkını destekliyordu.
Kuriş ayrıca kadınların miras ve dini hükümler konusundaki konumuna ilişkin bazı yorumların erkek egemen biçimde şekillendirildiğini düşünüyor, kadınların regl dönemlerinde ibadetten tamamen uzak tutulmasını da sorguluyordu.
KONCA KURİŞ FEMİNİST MİYDİ?
Konca Kuriş için kullanılan tanımlamalardan biri “İslami feminist” oldu. Kadınların dini, ekonomik ve toplumsal alanlarda erkeklere tabi hale getirilmesine karşı çıkıyordu.
Kuriş’in kadın hakları anlayışının merkezinde Kur’an üzerinden yürüttüğü dini sorgulamalar bulunuyordu. Bu nedenle “Müslüman kadın hakları savunucusu” ve “İslami feminist” ifadeleri onun düşünsel çizgisini anlatmak için kullanılan tanımlamalar arasında yer aldı.
KONCA KURİŞ HİZBULLAH ÜYESİ MİYDİ?
Konca Kuriş’in Türkiye Hizbullahı’na üye olduğu kesinleşmiş bir bilgi değil. Bir dönem örgütün çevresindeki kişilerle temas kurduğu ve bu yapıyı araştırdığı belirtiliyor. Daha sonra ise bu çevreden uzaklaştı.
Oğlu Yahya Kuriş de annesinin örgüte hiçbir zaman üye olmadığını ifade etti. Kuriş’in Hizbullah üyesi olduğunu kesin biçimde ortaya koyan bir bilgi bulunmuyor.
KONCA KURİŞ HİZBULLAH İLE NEDEN KARŞI KARŞIYA GELDİ?
Kuriş’in Hizbullah’ın dini yorumlarıyla ters düşen görüşlerini açıkça dile getirmesi ve örgüt çevresinden uzaklaştıktan sonra eleştirilerini sürdürmesi, yaşanan gerilimin temel nedenleri arasında gösteriliyor.
Kadınların konumu ve dini hükümlere ilişkin görüşleriyle örgütün yaklaşımı arasında ciddi farklılıklar bulunuyordu. Kuriş’in televizyon programlarında daha fazla görünmesinin ardından tehditlerin de arttığı belirtildi.
KONCA KURİŞ NE ZAMAN VE NASIL KAÇIRILDI?
Konca Kuriş, 16 Temmuz’u 17 Temmuz 1998’e bağlayan gece Mersin’deki evinin önünde kaçırıldı. Kuriş ve eşi Orhan Kuriş, tekstil atölyesinden evlerine döndükten sonra silahlı üç kişiyle karşılaştı.
Orhan Kuriş etkisiz hale getirilirken minibüsün anahtarı alındı. Konca Kuriş ise minibüse bindirilerek kaçırıldı. Kaçırılmasının ardından uzun süre kendisinden haber alınamadı.
KONCA KURİŞ KAÇ GÜN KAYIP KALDI?
Konca Kuriş’in cesedine, kaçırılmasından 555 gün sonra ulaşıldı. Ancak Kuriş’in kaçırıldıktan sonra tam olarak hangi tarihte öldürüldüğü kesin olarak belirlenemedi.
Kuriş’in uzun süre sorgulandığı ve ağır işkence gördüğü belirtilirken ölüm tarihine ilişkin kesin bir gün bulunmuyor. Bu nedenle kaçırıldıktan sonraki belirli bir günde öldürüldüğünü kesin olarak ifade etmek mümkün değil.
KONCA KURİŞ’İN İŞKENCE GÖRÜNTÜLERİ NEDİR?
Kuriş’in tutulduğu dönemde yapılan sorgulamalar video kamerayla kaydedildi. Görüntülerde Kuriş’in önceki bazı görüşlerinden vazgeçtiğini belirten ifadeler yer aldı.
Ancak bu kayıtlar Kuriş’in tutsak olduğu ve baskı altında tutulduğu sırada çekildi. Bu nedenle görüntülerdeki ifadelerin özgür iradeyle yapılmış siyasi veya dini açıklamalar olarak değerlendirilmesi doğru değil.
KONCA KURİŞ’İ KİM ÖLDÜRDÜ?
Türkiye Hizbullahı, Konca Kuriş’in kaçırılmasına ilişkin eylemi sahiplendi. Örgüt, 20 Temmuz 1999 tarihli açıklamasında Kuriş’i hedef alan ifadeler kullanarak kaçırıldığını ve kendi terminolojisiyle “cezalandırıldığını” duyurdu.
Kuriş’in cesedi daha sonra Hizbullah’a ait bir hücre evinde bulundu. Böylece Kuriş’in kaçırılması ve öldürülmesi, örgütün eylemi sahiplenmesi ve cesedin bulunduğu yerle birlikte Türkiye Hizbullahı dosyasının önemli başlıklarından biri haline geldi.
KONCA KURİŞ’İN CESEDİ NEREDE BULUNDU?
Konca Kuriş’in cesedi 23 Ocak 2000’de Konya’nın Meram ilçesindeki üç katlı bir hücre evinin bodrumunda bulundu. Aynı yerde Kuriş’in yanı sıra üç erkeğin daha cesedi çıkarıldı.
Kimlik tespitinde ailesinin getirdiği diş protezinden yararlanıldı. İlk adli değerlendirmelerde ölümün nefessiz bırakılma veya boğulma sonucu gerçekleşmiş olabileceği üzerinde duruldu. Kuriş’in cesedinin bulunmasından aylar önce öldürülmüş olabileceği değerlendirildi.
KONCA KURİŞ KAÇ YAŞINDA ÖLDÜ?
1961 doğumlu olan Konca Kuriş’in kesin ölüm günü bilinmiyor. Adli değerlendirmeler ölümünün 1999 yılında gerçekleşmiş olabileceğine işaret ediyor.
Bu nedenle Kuriş’in öldürüldüğünde yaklaşık 37-38 yaşlarında olduğu değerlendiriliyor. Cesedinin bulunma tarihi olan 23 Ocak 2000 ise kesin ölüm tarihi anlamına gelmiyor.
KONCA KURİŞ NEREYE DEFNEDİLDİ?
Konca Kuriş’in cenazesi Mersin Şehir Mezarlığı’na defnedildi.
KONCA KURİŞ İLE SÜLEYMANCILAR ARASINDA BAĞ VAR MI?
Konca Kuriş’in Süleymancılar cemaatinin yöneticisi veya sürekli mensubu olduğuna ilişkin doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.
Kuriş, dini araştırmaları sırasında Süleyman Efendi Cemaati ile de temas kurdu. Ancak aynı dönemde Menzil, İsmailağa, Nur Cemaati ve başka dini yapılarla da görüştü. Bu nedenle Süleymancılarla temas etmiş olması doğrudan cemaat üyeliği anlamına gelmiyor.
KONCA KURİŞ İLE ALİHAN KURİŞ AKRABA MI?
Konca Kuriş ile Alihan Kuriş arasında doğrulanmış doğrudan bir akrabalık bağı bulunmuyor. Konca Kuriş, Orhan Kuriş ile evlendikten sonra Kuriş soyadını taşıdı.
Orhan Kuriş’in babası Abdullah Kuriş, ağabeyi Halil Kuriş olarak biliniyor. Alihan Kuriş’in aile bağı ise annesi Gülderen Kuriş üzerinden Süleyman Hilmi Tunahan ailesine uzanıyor ve babası Mahmut Sabri Kuriş olarak belirtiliyor.
Dolayısıyla iki ismin aynı soyadını taşıması, tek başına akrabalık bağı bulunduğunu göstermiyor.
Konca Kuriş, kadınların dini ve toplumsal konumuna ilişkin görüşleri, farklı dini yapıları sorgulayan yaklaşımı ve kadın hakları alanındaki çalışmalarıyla 1990’lı yılların tartışılan isimlerinden biri oldu. Kaçırılması ve öldürülmesi ise hayat hikâyesinin en ağır ve hafızalarda kalan bölümünü oluşturdu.
