1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Erzurum, cephe hattının ötesinde bir anlam taşıdı; şehir yalnızca askerî bir müdafa merkezi olarak değil, halkın topyekûn direnişe geçtiği yerlerden biri olarak da tarihe geçti. Rus kuvvetleri Erzurum ve çevresindeki tabyalara saldırırken Osmanlı askerleri cephede savaşıyor, aynı anda şehir halkı da savunmanın bir parçası hâline geliyordu. Aziziye Müdafaası bu yönüyle askerî tarihin sınırlarını aşarak bir milletin ortak mücadele ve dayanışma hafızasına yerleşti. O günlerin devletin en üst makamına nasıl yansıdığını göstermesi bakımından Sultan II. Abdülhamid'in Erzurum halkına hitaben gönderdiği telgraf büyük önem taşıyor. Telgrafta, Rus askerlerinin Erzurum tabyalarına yönelik hücumu karşısında halkın Osmanlı askerleriyle birleşerek düşmana karşı koyduğu anlatılıyor. Bu da Erzurum savunmasının sadece düzenli birliklerin yürüttüğü bir askerî harekât olmadığını, halkın da büyük bir kararlılıkla mücadeleye katıldığını ortaya koyuyor.
Aziziye Müdafaası'nın toplumsal yönünü gözler önüne seren en çarpıcı ayrıntılardan biri, belgede Erzurumlu kadınlara ve çocuklara ayrılan bölüm. Telgrafta, iffetli kadınların ve zeki çocukların savaş meydanına kadar su taşıyarak susuz kalan askerlere yardım ettikleri ifade ediliyor. Savaşın en çetin anlarında cephede yalnızca silah taşıyan askerler yoktu; şehrin kadınları, çocukları ve diğer sakinleri de ellerinden gelen imkânlarla savunmaya katkı sağlıyordu. Bir tas suyun savaş meydanında mücadele eden askerler için taşıdığı değer kadar, bu davranışın ortaya koyduğu cesaret ve dayanışma anlamı da dikkat çekiyor. Telgrafın bu ifadeleri, Erzurum halkının savunmadaki rolünün dönemin devlet yönetimi tarafından da bilindiğini ve takdir edildiğini gösteriyor. Sultan Abdülhamid'in mesajında halkın fedakârlığına özel olarak yer verilmesi ise şehir savunmasının yalnızca askerî başarı olarak değerlendirilmediğini ortaya koyuyor.
Belgenin tarihî değerini artıran unsurlar arasında, telgrafta Gazi Ahmed Muhtar Paşa ve İsmail Paşa'dan gelen haberlerin aktarılması da bulunuyor. Bu ifadeler, Erzurum'da yaşanan gelişmelerin merkezî yönetime ulaştığını ve halkın gösterdiği direnişin yakından takip edildiğini ortaya koyuyor. Sultan Abdülhamid, Erzurum halkının vatanseverliğini, cesaretini ve fedakârlığını takdir ederken şehrin savunmasındaki kararlılığın devam etmesini de istiyor. Bu yönüyle telgraf, geçmişte yaşanmış bir kahramanlığı anlatan bir metin olmanın ötesinde, savaşın devam ettiği günlerde halka verilen moral ve destek mesajı olarak da değerlendirilebilir. Erzurum'un Aziziye Müdafaası sırasında ortaya koyduğu irade, şehrin tarihindeki en güçlü ortak hafıza unsurlarından biridir. Askerin, kadının, çocuğun ve halkın aynı amaç etrafında birleşmesi, bu savunmayı sıradan bir askerî olay olmaktan çıkarıp tarihî bir direniş destanına dönüştürmüştür.
Şehir Araştırmacısı Taner Özdemir, Sultan II. Abdülhamid'in Erzurum halkına gönderdiği telgrafın Aziziye Müdafaası'nın daha az üzerinde durulan yönlerini ortaya çıkardığını belirterek, "Bu telgraf, Aziziye Müdafaası'nı yalnızca askerî bir mücadele olarak görmememiz gerektiğini gösteren son derece önemli bir tarihî kayıttır." dedi. Özdemir, Sultan Abdülhamid'in ifadelerinde Erzurum halkının cesaretini, fedakârlığını ve vatan sevgisini açıkça gördüklerini söyledi. Özellikle kadınların ve çocukların savaş meydanına kadar su taşıyarak askerlere destek vermesinin, bu mücadelenin bütün bir şehir tarafından sahiplenildiğini ortaya koyduğunu dile getiren Özdemir, "Erzurum'un kahramanlığı bir telgrafa sığmayacak kadar büyüktür." ifadesini kullandı.
Özdemir, o gün cephede düşmana karşı mücadele eden asker kadar, askere su taşıyan kadının, yardım eden çocuğun ve evladını vatan savunmasına uğurlayan annenin de bu destanın bir parçası olduğunu vurguladı. Bir tas suyun o gün yalnızca susuzluğu gidermenin değil, vatan savunmasına omuz vermenin de sembolü hâline geldiğini belirten Özdemir, bu tür belgelerin tarihin ayrıntılarını anlamak bakımından çok kıymetli olduğunu söyledi. Tarihin sadece savaşların sonuçlarından, komutanların kararlarından ve askerî harekâtlardan ibaret olmadığını kaydeden Özdemir, halkın yaşadıklarının, kadınların ve çocukların üstlendiği rollerin, şehirlerin gösterdiği dayanışmanın da tarihî hafızanın ayrılmaz parçaları olduğunu ifade etti.
Özdemir, Erzurum'un Aziziye'de ortaya koyduğu mücadelenin bütün yönleriyle ele alınması gerektiğini belirterek, arşivlerde bulunan belgelerin gün yüzüne çıkarılması, doğru okunması, dönemin şartları içinde değerlendirilmesi ve yeni nesillere aktarılması çağrısında bulundu. Bu şehrin tarih boyunca yalnızca silahıyla değil; inancıyla, duasıyla, fedakârlığıyla ve dayanışmasıyla da vatan savunmasına katkı sunduğunu söyledi.
Sultan II. Abdülhamid'in Erzurum halkına gönderdiği telgraf, Aziziye Müdafaası'nın halk tarafından verilen yönünü hatırlatması bakımından önemli bir tarihî belge niteliği taşıyor. Belge, dönemin askerî gelişmelerinin yanı sıra Erzurum halkının gösterdiği fedakârlığı ve dayanışmayı da kayıt altına alıyor. Bugün Aziziye Müdafaası denildiğinde akla gelen kahramanlık, yalnızca tabyalarda verilen mücadeleyle sınırlı değildir. O kahramanlığın arkasında cepheye koşan insanlar, askerlerin yanında yer alan kadınlar, su taşıyan çocuklar ve bütün imkânlarıyla şehrini savunmaya çalışan bir halk vardır. Erzurum'un tarihî hafızasında yer alan bu büyük dayanışmanın devlet tarafından da takdir edildiğini bu telgraf gösteriyor. Geçmişin arşiv belgeleri incelendikçe Aziziye Müdafaası'nın bilinmeyen veya yeterince anlatılmamış ayrıntılarının da ortaya çıkması mümkün olacaktır. Erzurum, o gün yalnızca silahıyla değil; cesaretiyle, duasıyla, fedakârlığıyla ve elindeki bir tas suyuyla da vatan savunmasındaydı. Sultan Abdülhamid'in telgrafı ise bu ortak kahramanlığı tarihe taşıyan önemli tanıklıklardan biri olarak yeniden gündeme geliyor.
